Informacje uzyskano z KRAJOWEGO OŚRODKA BADAŃ I DOKUMENTACJI ZABYTKÓW ZESPÓŁ BADAŃ REGIONALNYCH WARSZAWY I MAZOWSZA

Ewa Popławska -Bukało Zabytkowe Szpitale Warszawy Część II tom IV ŚRÓDMIEŚCIE

Warszawa 1993/1994

OBECNY ADRES: Nowowiejska 27

DAWNY ADRES: Nowowiejska 27, Nowowiejska 33, 6-tego Sierpnia 33/35

OBECNA NAZWA: Samodzielny Wojewódzki Zespół Publicznych Zakładów Psychiatrycznej

Opieki Zdrowotnej w Warszawie

DAWNA NAZWA: Szpital Zapasowy nr 1 Mokotowski (l Szpital Okręgowy b. Szpital Nowowiejski, Szpital Mokotowski), Zakład Leczniczo - Szkolny dla Inwalidów Wojennych w Warszawie, Wojskowy Instytut Przyrodoleczniczy im. J. Piłsudskiego, Szpital Wojskowy,Szpital Nowowiejski

Zalążkiem szpitala był tymczasowy szpital przy ul. Czerniakowskiej 167, otwarty w opuszczonym budynku fabrycznym w lutym 1919 r. Już wcześniej rozpoczęto poszukiwania innego, wygodniejszego gmachu, który spełniałby wszystkie oczekiwania lekarzy. W styczniu tego roku po porozumieniu Departamentu Sanitarnego Ministerstwa Spraw Wojskowych z Magistratem m. st. Warszawy zadecydowano, że na użytek wojska oddany zostanie budynek byłego szpitala wojskowego, mieszczący się w dawnych koszarach rosyjskich przy ul. Nowowiejskiej 27. Gmach ten odebrany został okupantowi niemieckiemu po odzyskaniu niepodległości - 11 listopada 1918 r. Po kilku miesiącach mógł pomieścić pierwszych chorych, których przeniesiono tu z ul. Czerniakowskiej, pozostawiając przy Zakroczymskiej (filii szpitala) niektóre oddziały: chorób oczu, laryngologii i skórno - wenerologiczny oraz dwa przeznaczone dla jeńców wojennych internistyczny i chirurgiczny. Szpital oddany do użytku w czerwcu 1919 r. uzyskał nazwę "Szpitala Zapasowego nr 1 Mokotowskiego".

Jeszcze w tym samym roku na skutek reorganizacji (przemianowania Szpitala Ujazdowskiego na Główny Szpital Wojskowy) otrzymał miano Szpitala Okręgowego.

Poświęcenie szpitala nastąpiło w obecności Naczelnika Państwa i wyższych władz wojskowych. Moment ten uwidaczniają fotografie wykonane przez M. Fuksa oraz kamienna tablica umieszczona wewnątrz szpitala. Napis na niej głosił:

"I Szpital Okręgowy b. Szpital Mokotowski, objęty przez W.P. dnia 1 lipca 1919 roku za Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego przy ówczesnych:

Ministrze Spraw Wojskowych - Gen. por. Leśniewskim

Dowódcy Okr. Gen. Warsz.- Gen. por. Trzaska-Durskim

Szefie Departamentu Sanit. - Gen. podpor. Horodyńskim

Szefie Sanitarnym – Pułkowniku Janowskim

Komendancie Szpitala – Pułkowniku Zwierzchowskim”.

Szpital liczył początkowo 635 łóżek: 350 przeznaczonych dla chorych oddziału chirurgicznego, 200 - dla chorych tzw. wewnętrznych, 50 - dla nerwowo chorych i 35 łóżek w izolatkach.

Obsadzony był przez lekarzy cywilnych, którzy wstąpili do wojska. Został stosunkowo dobrze wyposażony przez Magistrat. Czynniki te spowodowały, że szpital rozwijał się dynamicznie. Szczególnie żywą działalność wykazywał w dziedzinie chirurgii. W 1920 r. podczas wojny polsko – rosyjskiej znacznie rozszerzył zakres swoich działań leczniczych. Wskutek braku miejsc w dotychczasowej siedzibie, zorganizował tymczasową placówkę szpitalną w opuszczonym Gmachu Politechniki Warszawskiej uzyskując 300 tymczasowych nowych łóżek.

Filii przy ul. Czerniakowskiej, gdzie też powiększono liczbę łóżek, nadano charakter wyłącznie szpitala zakaźnego. W listopadzie 1920 r. filia ta usamodzielniła się. Oddziały oczny i skórno - weneryczny przeniesione zostały do gmachów przy ul. Zakroczymskiej 6, nowej filii.

W sierpniu 1921 r. dotychczasowy Główny Szpital Wojskowy przemianowano na Szpital Okręgowy nr I (Ujazdowski), a zakład mokotowski przekształcono na "Zakład Leczniczo - Szkolny dla Inwalidów Wojennych w Warszawie". Szpital zgodnie z zamierzeniami organizatorów miał teraz spełniać nowe zadania. Miał leczyć inwalidów, zaopatrywać w protezy i w warsztatach szkoleniowych odpowiednio ich kształcić, zgodnie z uzdolnieniami, w dostosowaniu do kalectwa. Wobec takich założeń liczba łóżek w szpitalu zmniejszona została do 350.

Od szpitala odłączono filię przy ul. Zakroczymskiej, a przyłączono fabrykę protez na Pradze, warsztaty szkoleniowe i oddział w Pustelniku, przeznaczając go dla inwalidów chorych na gruźlicę. Warsztaty działały do 1923 r., potem zostały zlikwidowane.

Dla osiągnięcia skuteczniejszych wyników leczenia zrodziła się myśl uzupełnienia szpitala oddziałem terapii fizykalnej. Dzięki sumie 4 min marek, ofiarowanych na cele inwalidzkie przez marszałka J. Piłsudskiego zamiar ten zrealizowano.

W maju 1923 r. odbyło się przekazanie władzom wojskowym Szpitala (płk Bukowieckiemu - dowódcy, mjr Krzyskiemu, płk Rudzkiemu, ppłk Kuleszy i Rażniewskiemu) Instytutu Przyrodoleczniczego. W dniu otwarcia "Wojskowego Instytutu Przyrodoleczniczego im. Marszałka J. Piłsudskiego" na uroczystość zorganizowaną w filii szpitala przy ul. Zakroczymskiej przybył sam marszałek.

Głównym zadaniem powstałego zakładu było leczenie inwalidów, oficerów, szeregowych żołnierzy i ich rodzin. Służyły temu odpowiednie urządzenia, aparaty do leczenia wodą, światłem, elektrycznością itp. W 1923 r. leczyło się tutaj 285 chorych szpitalnych. Z roku na rok liczba leczonych wzrastała. Podobnie zwiększała się i liczba łóżek od 184 do 369 (w 1923 r.) itd.

W 1925 r. nastąpiło przekształcenie „Wojskowego Instytutu Przyrodoleczniczego im. Marszałka J. Piłsudskiego" na reaktywowany "I Szpital Okręgowy" z pozostawieniem przy nim Instytutu jako oddziału obsługującego szpital i garnizon. W lutym 1927 r. za zgodą Piłsudskiego cały szpital otrzymał nazwę: "I Szpitala Okręgowego im. Marszałka J. Piłsudskiego". Obejmował on: oddział chirurgiczny na 100 łóżek, oddział wewnętrzny na 200 łóżek (w tym 50 łóżek dla nerwowo chorych, oddział zakaźny na 100 łóżek, pracownię bakteriologiczną, rentgenowską, przychodnię okulistyczną, Centralną Przychodnię Lekarską, Wojskowy Instytut Przyrodoleczniczy oraz aptekę szpitalną i garnizonową. Do oddziału chirurgicznego od początku istnienia szpitala należał oddział stomatologiczny.

Filia szpitala przy ul. Zakroczymskiej posiadała bogato wyposażoną pracownię bakteriologiczną i chemiczną, która obsługiwała znajdujące się na miejscu oddziały zakaźny i skórno – weneryczny, a także chorych z ambulatorium szpitala i Instytutu.

Filia w Pustelniku do końca 1927 r. spełniała rolę specjalistycznego oddziału dla umysłowo chorych. Dzięki warunkom miejscowym (duży ogród, pola) przebywający tu chorzy otrzymali oprócz opieki lekarskiej możliwości wykonywania prac fizycznych. Znajdował się tutaj oddział męski o charakterze otwartym, przeznaczony dla chorych spokojnych i oddział kobiecy, zamknięty. Liczyły one w sumie 60 łóżek.

Szpitalowi przy ul. Nowowiejskiej podporządkowany był również oddział chorych na gruźlicę przy ul. Pokornej, wyodrębniony w 1925 r. ze szpitala Ujazdowskiego.

W połowie lat 30 - tych naszego stulecia w szpitalu otwarto oddział chirurgii urazowej na 100 miejsc.

Do 1939 r. szpital przetrwał bez żadnych zmian organizacyjnych w składzie wymienionym poprzednio. Wieloboczną działkę (o kształcie niezmiennym od początku stulecia) zajmowały: trójskrzydłowy monumentalny gmach szpitala, piętrowy budynek - prawdopodobnie - mieszkalny, parterowe zabudowania gospodarcze i kostnica.

Przed samym wybuchem wojny na sąsiadującym od wschodu terenie miejskim u zbiegu ul. 6 – go Sierpnia (dzisiejszej Nowowiejskiej) i ul. Topolowej (Al. Niepodległości) wybudowano dla szpitala nowy, monumentalny gmach. Projekt budynku sporządzili architekci: Julian Lisiecki i Janusz Kraule. (…) Idea budowy jednego, olbrzymiego gmachu, obliczonego na 1300 łóżek, mieszczącego wszystkie oddziały lecznictwa, znajdowała swoje uzasadnienie w niższych kosztach budowy i późniejszej eksploatacji. O budowie wielopiętrowego gmachu zadecydowały także doświadczenia krajów Europy Zachodniej, gdzie zrezygnowano już z systemu pawilonowego w budownictwie szpitalnym.

Mimo zastrzeżeń społeczeństwa wzniesiono nowoczesny budynek, który miał pomieścić Centralny Szpital WP (po kolejnych przekształceniach istniejących szpitali wojskowych: d. Mokotowskiego i Ujazdowskiego). Jednocześnie nie zamierzano zamknąć istniejących od kilkunastu lat budynków 1- go Szpitala Okręgowego, w których planowano pozostawić Instytut Chirurgii Urazowej i Instytut Przyrodoleczniczy. Natomiast znajdujący się tam dom mieszkalny planowano zamienić na budynek administracyjny.

Kamień węgielny pod nową placówkę poświęcono uroczyście 21.XI.1936 r.
W 1938 r. gmach był pod dachem, ale bez wyposażenia. Jego uruchomienie planowano zapewne na koniec 1939 r. lub na rok następny. Zamiary te przerwała II wojna światowa.

Obecnie budynek wzniesiony na szpital wykorzystywany jest przez wojsko do innych celów.

Zabudowania szpitala przy ul. Nowowiejskiej 27 nie uległy zniszczeniu podczas działań wojennych. Od momentu powstania, aż do 1965 r. pełniły rolę szpitala wojskowego. Dopiero od roku 1966 służą miastu będąc siedzibą Kliniki Psychiatrycznej AM w Warszawie. Od 1973 r. szpital wchodził w skład Specjalistycznego Psychiatrycznego Zespołu Opieki Zdrowotnej w m.st. Warszawie.

Posiadał dziesięć oddziałów (w tym dwa oddziały Kliniki Psychiatrycznej AM).

Oddziały prowadzone są na zasadzie "otwartych drzwi", polegającej na umożliwieniu pacjentom swobodnego poruszania się po terenie szpitalnym, co pomaga w procesie terapeutycznym.